Suriye bir demokrasi mi? Eş-Şara bir diktatör mü? Belgeler ne gösteriyor

Suriye’nin yeni yöneticileri hakkında en çok iki soru soruluyor: ülke bir demokrasiye mi dönüşüyor ve Ahmed eş-Şara bir diktatör mü? Bu dosya bu sorulara etiketlerle yanıt vermiyor. Resmî metinlerin onun iktidara nasıl geldiği ve hangi yetkilere sahip olduğu, onu denetlemesi beklenen Halk Meclisi’nin nasıl oluşturulduğu hakkında söylediklerini ve yetkililerin, eleştirmenlerin ve analistlerin bu konuda söylediklerini ortaya koyuyor.

Eş-Şara nasıl cumhurbaşkanı oldu

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

29 Ocak 2025’te, Beşar Esad’ı deviren silahlı grupların komutanlarının Şam’da yaptığı bir toplantıda, Askerî Operasyonlar Komutanlığı sözcüsü Hasan Abdulgani, Ahmed eş-Şara’nın geçiş dönemi için cumhurbaşkanı ilan edildiğini duyurdu. 2012 anayasası askıya alındı; silahlı grupların, eski ordunun, güvenlik teşkilatlarının ve Baas Partisi’nin feshedildiği ilan edildi ve eş-Şara’ya geçici bir yasama konseyi oluşturma yetkisi verildi. ¹

Herhangi bir oylama yapılmadı. 13 Mart 2025’te eş-Şara Anayasal Bildirge’yi bizzat yayımladı. Bildirge, ancak kalıcı bir anayasa kabul edilip buna göre seçimler yapıldığında sona eren beş yıllık bir geçiş dönemi belirliyor ve o zamana kadar herhangi bir cumhurbaşkanlığı seçimi öngörmüyor. ²

Anayasal Bildirge’ye göre cumhurbaşkanının yetkileri

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

Halk Meclisi üyelerini seçen yüksek komiteyi o oluşturur ve üyelerin üçte birini bizzat atar (Madde 24). ²
Bakanları atar ve görevden alır; bildirge bir başbakanlık makamı öngörmüyor (Madde 35). ²
Yeni Yüksek Anayasa Mahkemesi’nin yedi üyesinin tamamını atar (Madde 47). ²
Meclis’in kabul ettiği yasalara itiraz edebilir; Meclis bu durumda yasaları ancak üçte iki çoğunlukla kabul edebilir (Madde 39). ²
Anayasal Bildirge’de değişiklik önerme yetkisi yalnızca ona aittir; değişiklikler ardından Meclis’in üçte iki çoğunluğunu gerektirir (Madde 50). ²
Ordunun ve silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır (Madde 32) ve Ulusal Güvenlik Konseyi’nin onayıyla üç aya kadar olağanüstü hâl ilan edebilir (Madde 41). ²
Bildirge, Meclis’in cumhurbaşkanını görevden alması ya da bakanlardan güvenoyunu geri çekmesi için herhangi bir usul içermiyor; Meclis “bakanlar için oturumlar düzenleyebilir” (Madde 30). ²

Kâğıt üzerinde bildirge devleti ayrıca “kuvvetler ayrılığı ilkesine dayanan” bir siyasi sisteme (Madde 2) ve bağımsız bir yargıya (Madde 43) bağlıyor ve Meclis’e yasa önerme ve kabul etme ile devlet bütçesini onaylama yetkisi veriyor (Madde 30). ²

Halk Meclisi nasıl oluşturuldu

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

13 Haziran 2025 — 66 sayılı Kararname: eş-Şara, Muhammed Taha el-Ahmed başkanlığında Halk Meclisi Seçimleri Yüksek Komitesi’ni kurdu ve diğer on üyesini atadı. ³
19 Ağustos 2025 — geçici seçim sistemini belirleyen 143 sayılı Kararname: Meclis 210 üyeden oluşur ve bunların üçte ikisi seçilir (Madde 2). Yüksek Komite her seçim bölgesinde bir alt komite atar (Madde 9); her alt komite kendi bölgesinin “seçmen heyeti” üyelerini belirler (Madde 23) — sandalye başına elli kişi (Madde 5); yalnızca bu seçmen heyetlerinin üyeleri aday olabilir (Madde 26). Sonuçlar “incelenmek ve onaylanmak üzere” cumhurbaşkanlığına gönderilir ve cumhurbaşkanı sonuçları, atadığı üçte birin isimleriyle birlikte içeren kararnameyi çıkarır (Madde 38). ⁴
Kararname, kadınların seçmen heyetlerinin bütününün “yüzde yirmisinden az olmamasını” istiyor; bu oran “mümkün olduğu ölçüde” gözetilecek (Madde 24). ⁴
5 Ekim 2025: seçmen heyetlerinin yaklaşık 6.000 üyesi, kendi aralarından çıkan adaylar arasından seçim yaparak oy kullandı. ⁵ Adayların hiçbiri bir siyasi partiye mensup değildi; partiler yılın başlarında feshedilmişti. ⁶
6 Ekim 2025: 119 üyenin seçildiği açıklandı. Kürtlerin kontrolündeki kuzeydoğuda ve Süveyda ilinde oylama ertelendi ve 21 sandalye boş kaldı; yetkililer güvenlik ve siyasi nedenleri gerekçe gösterdi. ⁵ ⁷
Mayıs 2026: Kürtlerin liderliğindeki yönetimin kurumlarının devlete entegrasyonuna ilişkin bir anlaşmanın ardından Kürt nüfusun çoğunlukta olduğu bölgeler için temsilciler belirlendi; birkaç Kürt partisi, seçilenlerin “yalnızca kendilerini temsil ettiğini” söyleyerek sonucu reddetti. ⁸ Süveyda’nın sandalyelerinin doldurulduğuna dair bir habere rastlamadık.
1 Temmuz 2026: Meclis genel sekreterine göre eş-Şara geri kalan 70 üyeyi, 55 erkek ve 15 kadın olmak üzere atadı. ⁸ Bunlar arasında, her ikisi de 66 sayılı Kararname ile seçim sürecini denetleyen Yüksek Komite’ye atanmış olan Enes el-Abde ve Nevar İlyas Necme de vardı; Necme aynı zamanda komitenin sözcüsüydü. ³ ⁸ ⁹ ¹⁰

Kimler seçildi

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

Sonuçları açıklayan Yüksek Komite sözcüsü Nevar Necme (AFP’nin yazımıyla Najmeh), seçilen 119 üyenin yalnızca yüzde dördünün kadın olduğunu (bu sayının “kadınların Suriye toplumundaki konumuyla orantılı olmadığını”) ve yalnızca iki Hristiyanın seçildiğini söyledi; bu temsili “Suriye’deki Hristiyanların oranı düşünüldüğünde zayıf” olarak nitelendirdi. 1.500’ü aşkın adayın yüzde 14’ü kadındı. Necme “belki cumhurbaşkanının üçte birinin bunu telafi edebileceğini” söyledi, ancak herhangi bir kota sistemini reddetti. ⁷

Rakamlar ne anlama geliyor

Meclis’te 210 sandalye bulunduğundan, cumhurbaşkanının bir yasaya itirazını aşmak için 140 oy gerekiyor. Cumhurbaşkanı 70 üyeyi atadığı için, seçilmiş üyeler 140’a tek başlarına ancak seçimle belirlenen tüm sandalyeler doluysa ve seçilmiş üyelerin tamamı aynı yönde oy kullanırsa ulaşabilir; aksi hâlde cumhurbaşkanının kendi atadığı üyelerin bir kısmının da onlara katılması gerekir. ² ⁴

Yetkililer ve analistler ne diyor

Alpheratz Magazine’in 6 Ekim 2026’da yayımladığı bir analiz, siyasi partiler hakkındaki bugünkü tartışmayı daha uzun bir tarihsel bağlama yerleştiriyor. Analize göre Esad hükümetinin düşüşünden sonra partilere karşı argümanlar yeniden gündeme geldi; bunlar arasında Cumhurbaşkanlığı medya danışmanı Ahmed Muvaffak Zeydan’ın “partiler, gruplar ve cemaatler Suriye devletinin çabasını dağıtıyor” sözleri de var. Analiz ayrıca yeni Meclis’in iç tüzüğünün ilk taslağında siyasi ve partizan blokları yasaklayan bir hüküm bulunduğunu, bu hükmün Meclis’in kabul ettiği iç tüzükten çıkarıldığını belirtiyor. ¹¹

Alpheratz analizine göre Suriye’nin uzun süren otoriter dönüşümü, Baas öncesi partilerin zaafları ve bölünmüşlüğüyle tek başına açıklanamaz. Analiz, birbirini izleyen askerî müdahalelerin ve dışlama dalgalarının partileri, gazeteleri, parlamentoyu, sendikaları ve toplumsal ağları, siyasette kaybedenlerin yeniden örgütlenip geri dönmesini sağlayan imkânlardan giderek yoksun bıraktığını savunuyor. Bu tarih, önceki cumhuriyetin istikrarsızlığını tekrarlamamak için parti ve parlamento hayatının ertelenmesi gerektiği yönündeki bugünkü iddialarla ilgilidir; ancak bu, yazarın bir argümanıdır ve bugünkü yetkililerin yetkilerini nasıl kullanacağına dair tek başına bir kanıt değildir. ¹¹

Yetkililer, yüz binlerce Suriyelinin ölümüne ve milyonlarcasının yerinden edilmesine yol açan bir savaşın ardından güvenilir nüfus verilerinin bulunmadığını gerekçe göstererek genel oy yerine dolaylı seçimi tercih etti. ⁵ Sürece dahil olan yetkililer İtalyan Uluslararası Siyasi Araştırmalar Enstitüsü’ne (ISPI), karma ve dolaylı sistemin savaş sonrası döneme özgü “beklentiler ile pratik kısıtlamalar arasında bir uzlaşma” olduğunu söyledi. ⁶ Anayasal Bildirge’ye göre Meclis, kalıcı bir anayasa kabul edilene kadar yasama yetkisini kullanıyor. ²

ISPI, seçilen 119 üye arasında “yalnızca altısının kadın olduğuna ve çok azının ülkenin etnik ve dinî azınlıklarını temsil ettiğine” ve eş-Şara’nın atamalarıyla bu dengesizliği gidermesinin beklendiğine dikkat çekti. ⁶

Fransız coğrafyacı Fabrice Balanche, Mart 2026’da Hoover Enstitüsü için yazdığı bir analizde bu organı “kukla bir Parlamento” olarak nitelendirdi ve eş-Şara’nın hedefinin “Suriye’de otoriter bir İslam cumhuriyeti kurmak gibi göründüğünü” savundu. ¹² Balanche ayrıca Meclis’in “yalnızca danışma rolüne sahip olacağını ve hiçbir yasama yetkisi olmayacağını” yazdı; oysa Anayasal Bildirge, yukarıda belirtilen sınırlar dahilinde Meclis’e yasama yetkisi veriyor. ²

Bunun neyi gösterdiği, neyi göstermediği

Suriye bir demokrasi mi? Aralık 2024’ten bu yana hiçbir türden ulusal oylama yapılmadı. Mevcut parlamento, yukarıdan aşağıya oluşturulan komiteler aracılığıyla belirlenen yaklaşık 6.000 seçmen tarafından seçildi, üyelerinin üçte biri cumhurbaşkanı tarafından atandı ve hiçbir siyasi parti katılmadı. ⁵ ⁶ ⁸

Eş-Şara bir diktatör mü? Etiket kullanmıyoruz. Belgeler, görevine seçimle gelmemiş olan eş-Şara’nın yürütme ve askerî yetkiyi elinde tuttuğunu; bakanları, anayasa mahkemesini ve parlamentonun üçte birini atadığını; geri kalanların seçimini düzenleyen komiteyi seçtiğini; Meclis’in üçte ikisi itirazını aşmadıkça herhangi bir yasayı engelleyebildiğini ve Anayasal Bildirge bunun için hiçbir usul öngörmediğinden Meclis tarafından görevden alınamayacağını gösteriyor. ² ¹

Belgeler, bu yetkileri nasıl kullanacağını, Meclis’in ona karşı oy kullanıp kullanmayacağını ya da geçiş döneminin, bildirgenin vaat ettiği gibi kalıcı bir anayasa ve seçimlerle sona erip ermeyeceğini göstermiyor. Meclis’in icraatı ve seçim takvimi netleştikçe bu sayfayı güncelleyeceğiz.

Profil: Ahmed eş-Şara