Eş-Şara’yı kim hesaba çekebilir? Suriye Anayasa Mahkemesi ve onu atayan cumhurbaşkanı

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

13 Mart 2025 tarihli Anayasal Bildirge’nin 47. maddesi mevcut mahkemeyi feshetti ve şunu öngörüyor: “Yüksek Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanının dürüstlük, yetkinlik ve deneyim sahibi kişiler arasından belirlediği yedi üyeden oluşur. Mahkemenin çalışma usulü ve yetkileri kanunla düzenlenir.” ¹

• Yedi üyenin tamamını cumhurbaşkanı belirliyor; metin Halk Meclisi’ne, Yüksek Yargı Konseyi’ne ya da herhangi bir meslek kuruluşuna hiçbir rol vermiyor. ¹
• Bildirge, yargıçlar için bir görev süresi ya da onların nasıl görevden alınabileceğine dair bir kural belirlemiyor. ^{1 2}
• Mahkeme başkanı, devlet başkanının olağanüstü hâl ilan etmeden önce danışmak zorunda olduğu iki kişiden biri (Madde 41). ¹
• Bildirge, yargının bağımsız olduğunu ve yargıçların yalnızca kanuna tabi olduğunu belirtiyor (Madde 43). ¹

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

Eski mahkemenin feshedilmesinden on altı ay sonra, 5 Temmuz 2026’da eş-Şara, 7 Temmuz’da yayımlanan 2026 tarihli 149 sayılı Kararname’yi imzaladı. Kararname, İsam Halid el-Halif’i mahkeme başkanı olarak ve altı üyeyi atıyor: yargıçlar Hayrullah Nadim Gannum, Muhammed Mustafa Sübey ve İman Antuan Nuri, akademisyenler İsmail Hamadi el-Halfan ve Rian Hasan Kuheylan ile avukat Arif Ahmed eş-Şaal. ^{3 4}

Kararnamenin 3. maddesine göre yargıçlar yeminlerini “Cumhurbaşkanı huzurunda” ediyor: “Anayasal Bildirge’ye saygı göstereceğime ve görevimi dürüstlük ve içtenlikle yerine getireceğime yüce Allah adına yemin ederim.” Yargıçlar bu yemini 11 Temmuz 2026’da Şam’daki Halk Sarayı’nda, eş-Şara’nın huzurunda etti. ^{3 5}

Mahkemeye ilişkin bir kanun çıkarılana kadar, kararnamenin 4. maddesi mahkemeye dört görev veriyor:

• kanunların ve yönetmeliklerin anayasaya uygunluğunu denetlemek;
• kanun tasarılarının anayasaya uygunluğu hakkında görüş bildirmek — yalnızca Cumhurbaşkanının talebi üzerine;
• kanun teklifleri hakkında görüş bildirmek — Cumhurbaşkanının ya da Halk Meclisi Başkanının talebi üzerine;
• Anayasal Bildirge’yi yorumlamak — Cumhurbaşkanının ya da Halk Meclisi Başkanının talebi üzerine. ³

Kararname, bir kanuna kimin itiraz edebileceğini belirtmiyor ve vatandaşlara, olağan mahkemelere ya da bir grup milletvekiline dava açma yolu tanımıyor. Herhangi bir görev süresi belirlemiyor. Kararnamenin yayımlandığı tarih itibarıyla mahkemeyi düzenlemesi öngörülen kanun henüz çıkarılmamıştı; mahkeme 19 Temmuz’daki ilk toplantısında bir taslağı görüştü. ^{3 6 2}

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

• Mahkeme başkanı İsam el-Halif: yayımlanmış kariyerinde, eş-Şara’nın liderliğindeki Heyet Tahrir eş-Şam döneminde İdlib’i yöneten idare olan Kurtuluş Hükümeti’nde ve ardından yeni yönetimde idari, yasama ve denetim görevleri bulunuyor. Politika yayın organı Souria al-Ghad, onun yayımlanmış herhangi bir yargı hizmetine ya da anayasa yargısında belgelenmiş bir deneyimine rastlamadı. ⁶
• İsmail el-Halfan ve Rian Kuheylan, Mart 2025’te Anayasal Bildirge’yi — mahkemenin artık yorumlayacağı metni — hazırlayan komitenin yedi üyesinden ikisiydi. ^{7 6}
• Hayrullah Gannum’un muhalefetin kontrolündeki bölgelerde kurulan mahkemelerde geçen bir yargı kariyeri var; İman Nuri Şam’daki Temyiz Mahkemesi’nde görev yaptı; Muhammed Sübey için yayımlanmış bir mesleki biyografiye rastlanmadı. ⁶
• Arif eş-Şaal, kamuya açık geçmişinde Esad hükümetine karşı siyasi muhalefet de bulunan bir avukat. ⁶

Cumhurbaşkanlığı isimleri ve unvanları, her bir üyenin neden seçildiğini açıklamadan yayımladı. ⁶ Herhangi bir yargıcın nasıl karar verdiğine ya da vereceğine dair elimizde hiçbir kanıt yok; aşağıdakiler mahkemenin yapısıyla ilgilidir, üyelerinin dürüstlüğüyle değil.

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

Anayasal Bildirge, cumhurbaşkanının hukuki sorumluluğuna dair hiçbir madde içermiyor. Halk Meclisi’ne onu suçlama, yargılama ya da görevden alma yetkisi vermiyor ve Anayasa Mahkemesi’ne onu yargılama yetkisi tanımıyor. Bir cumhurbaşkanlığının sona ermesine ilişkin tek hüküm 34. madde: “cumhurbaşkanlığı makamının boşalması hâlinde, Birinci Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cumhurbaşkanının yetkilerini üstlenir” — ve cumhurbaşkanı yardımcılarını cumhurbaşkanı atıyor ve görevden alıyor. ¹

Uygulamada bu şu anlama geliyor:

• bir cumhurbaşkanlığı işleminin bildirgeyi ihlal ettiği düşünülürse, mahkemeden bildirgeyi yorumlaması ancak bizzat cumhurbaşkanı ya da Meclis Başkanı tarafından istenebilir; ³
• Meclis’in üçte birini cumhurbaşkanı atıyor ve onun itiraz ettiği bir kanunun kabul edilmesi için üçte iki çoğunluk gerekiyor (Madde 24 ve 39); ¹
• karar verecek yargıçların hepsi cumhurbaşkanı tarafından seçildi, yeminlerini onun huzurunda etti ve yayımlanmış hiçbir metinde sabit bir görev süreleri ya da görevden alınmaya karşı güvenceleri yok; ^{1 3}
• mahkemenin yetkilerini belirleyecek kanunun, üyelerinin üçte birini cumhurbaşkanının atadığı bir Meclis’ten geçmesi gerekiyor ve cumhurbaşkanı bu kanuna itiraz edebilir. ¹

Bağımsız kaynaklarla destekleniyor

2012 anayasasına göre de anayasa mahkemesinin üyelerini cumhurbaşkanı belirliyordu (Madde 141). Ancak metin onlara dört yıllık bir görev süresi tanıyordu (Madde 143) ve kanuna uygun olmadıkça görevden alınamayacaklarını belirtiyordu (Madde 144). Üyeler yeminlerini cumhurbaşkanının huzurunda “ve Halk Meclisi Başkanının hazır bulunmasıyla” ediyor, görevlerini “tarafsızlık ve dürüstlükle” yerine getireceklerine söz veriyorlardı (Madde 145). Meclis üyelerinin beşte biri bir kanuna ya da kanun hükmünde kararnameye mahkeme önünde itiraz edebiliyor, bir davanın tarafı da mahkemeler önünde bir kanunun anayasaya aykırılığını ileri sürebiliyordu (Madde 147). 117. madde Meclis’in üçte iki çoğunlukla cumhurbaşkanını vatana ihanetle suçlamasına imkân tanıyordu ve cumhurbaşkanı “Yüksek Anayasa Mahkemesi önünde” yargılanacaktı. ⁸

Bu güvenceler yalnızca kâğıt üzerinde vardı. 2022’de Hakikat ve Adalet için Suriyeliler (STJ), cumhurbaşkanınca atanmanın Esad’ın mahkemesine yalnızca “şeklî bir bağımsızlık” kazandırdığı ve onu “Cumhurbaşkanının elinde bir araç” hâline getirdiği sonucuna vardı. ⁹ 2025 bildirgesi ve 149 sayılı Kararname, cumhurbaşkanınca atanmayı koruyor; görev süresini, görevden alınmaya karşı güvenceyi, parlamentonun itiraz yolunu ve vatana ihanet usulünü ise dışarıda bırakıyor. ^{1 3}